توێشێك سهبارهت بهمیژووی ههڵهبجه
(نويَشكيَك سةبارةت بة ميَذووي هةلَةبجة)
(هةلَةبجة) شاريَكى خؤش و دلَطيرة و ناوةندى قةزاى هةلَةبجةية, لةهةندىَ سةرضاوةى ميَذووييدا هاتووة كة (هةلَةبجة) رةطى زؤر قولَى لة ميَذووى طةلةكةماندا هةية, لةم بوارةدا (ثرِؤفيسؤ حسامةدين نةقشبةندى) لة ليَكؤلَينةوةيكدا كةلةبةشى عةرةبى ذمارة (34سالَى 1985طؤظارىكاروان)دا و لةذيَر ناوونيشانى(المدن القديمة المندرسة فى محافظة السليمانية وتعين مواقعها) بلاَويكردؤتةوة نووسيويةتى: يةكيَك لة شارةكانى مةملةكةتى (زاموا) كة (لؤلؤكان) دايانمةزراندووة و ناوى شارى (هاهار كارؤكين) بووة ثيَدةضىَ لةدةورووبةرى هةلَةبجةى ئيَستادا بووبىَ.
لةضةند لاثةرِةيةكى دةفتةرى بيرةوةريةكانى (مةلا حةمةسةعيدى حاجى ئةمين[1])دا كةبةداخةوة دةفتةرةكة تياضووة و هةر ئةم لاثةرانةى دةستكةوتوون نووسراوة:
وةك لة باوك و باثيرانمانةوة بؤيان باسكردووين, شويَنى شارى (هةلَةبجة) لة كؤنةوة ئاوةدانى بووة ثاشان بةهةر شيَوةيَك بووبيَت ئةو ئاوةدانيية نةماوة, بةلاَم هةلَةبجةى ئيَستا سةرةتا لة لايةن (شؤرِةبةط)ةوة كة لةبةطزادةكانى (شيوةكةلَ) بووة, لة سالَةكانى (1650-1700ز) ئاوةدانكراوةتةوة, ثاش ئةوةى لةطةلَ ذمارةيةك لةكةسوكاريدا بؤ يةكةمجار لةو شويَنةى كة ثيَيدةوترىَ (كانى هةشت هةلَووذة) وةك كؤضةرى هةلَيانداوة و دواتر لةةوروبةرى مزطةوتى (تةكيةى) ئيَستا خانوويان درووستكردووة, ثاشان ضةند مالَيَكى جوولةكةش لة خورمالَةوة هاتوون و لة نزيك خانووةكانى ئةواندا نيشتةجيَبوون, بةثيَى نووسينةكةى ناوبراو كؤنترينى خانووةكانى (هةلَةبجة) لةدةورو ثشتى (مزطةوتىتةكية)ى ئيَستا درووستكراون.
زؤربةى سةرضاوةكان لةسةرئةوة كؤكن هاوكات لةطةلَ دةستثيَكردنى جافةكانى (ئيَلى مورادى) بةنيشةجيَبوون ثاش وةرطرتنى رةزامةندى (ثاشاى جاف) ئيتر وردةوردة (هةلةَبجة) زياتر ئاوةدانبؤتةوة, لة بةر ئةوةى شويَنةكةى شينايى و خؤش و ئاودار بووة, سالَ لة دواى سالَ زياتر خةلَك تيَيدا نيشتةجيَبوون.
(هةلَةبجة) بةرلةوةى ببيَتة مةلَبةندى قةزا لة رووى ئيدارييةوة سةربة ناحيةى (طولَعةنبةر= طولَعومةر= خورمالَ) بووة, ئةودةمة شارى سليَمانى هيَشتا بنياتنةنراوة, ماوةيةكى دوورودريَذ لة ضوارضيَوةى قةلَةمرِةوى (بابانييةكان)دا بووة, دوا حوكمرِانى بابانيش لة شارةكةدا (حةمةصالَح بةطى بابان) بووة, سالَى(1889ز) كراوة بةمةلَبةندى قةزا و (عوسمان ثاشاى جاف) دانراوة بةيةكةم قائمقامى.
ثاش داطيركردنى عيَراق لةلايةن (سوثاى بةريتانيا)وة و لةئةنجامى تيَكشكانى دةولَةتى عوسمانى لةجةنطى جيهانى يةكةمدا, ئةفسةرة سياسييةكانى بةريتانيار دةسةلاَتى ناوضةى هةلَةبجةيان طرتؤتةدةست, ئيتر هةر كاربةدةستيَكيش لةسةر هةركاريَك دانرابيَت لةذيَر سةرثةرشتى راستةوخؤى ئةواندا كاريكردووة, يةكةم ئةفسةرى سياسى بةريتانى ناوى (ج. م. ليز) بووة, ناوبراو لة مانطى ئازارى (1919ز) هةتاكو مانطى كانوونى دووةمى (1921ز) لةهةلَةبجةدا ماوةتةوة, ثاش طةرِانةوةى بؤ ولاَتى خؤى بيرةوةرييةكانى دةربارةى ئةو ماوةية كةوةك ئةفسةرى سياسى لةهةلَةبجةدا كاريكردووة بلاَوكردووةتةوة.
دةربارةى ناوى (هةلَةبجة) ضةند بؤضوونيَك هةن بةم شيَوةية:
1-دةلَيَن سةرةتا لةلايةن كابرايةكةوة بةناوى (هةلَؤبةط) ئاوةدانكراوةتةوة و ناونراوة (هةلَؤجا) وردةوردة ناوةكة طؤرِاوة بؤ (هةلَةبجة).
2-رايةك هةية دةلَىَ لة لايةن (هةلَؤخان)ى ميرى ئةردةلاَنةوة ئاوةدانكراوةتةوة و ناوى ليَناوة (هةلَؤجة) ثاشان طؤرِاوة بؤتة (هةلَةبجة).
3-بؤضوونيَكى تريش دةلَىَ شويَنى ئيَستاى (هةلَةبجة) باخ و بيَستانيَكى زؤرخؤش بووة, فارسةكان ثيَيانوتووة (عةجةبجا) ثاشان ناوةكة بووة بة (هةلَةبجة).
4-دةوترىَ لةو شويَنةدا (هةلَؤ) زؤر بوون, ثيَيان وتووة (هةلَؤثةضة) ئينجا ناوةكة طؤرِانى بةسةردا هاتووة و بووة بة (هةلَةبجة).
5-بؤ ضوونيَكى تريش دةلَىَ لةبةر زؤرى دارى (هةلَوذة) لة شويَنةكةدا ئةو ناوةى ليَنراوة.
6-دوا بؤضوونيش باس لةوة دةكات, لةبةر ئةوةى سةرةتا (شؤرِةبةط) لة كانى (هةشت هةلَوذة)دا رةشمالَى هةلَداوة, دواتريش كةخانوويان درووستكردووة شويَنةكةيان ثيَيوتراوة (ديَى هةشت هةلَوذة) طوايا ناوةكة لةوةوة هاتووة.
بةهةرحالَ ئةم شتانةى باسمانكردن هةموويان لة دووتويَى بؤضووندا دةميَننةوة, هةتاكة بةلَطةيةكى حاشاهةلَنةطر دةربارةى ناوى شارةكة دةكةويَتة بةردةست.
(هةلَةبجةييةكان) هةر لةكؤنةوة هةولَيانداوة لةنزيك كانياوةكانةوة خانووةكانيان درووستبكةن, بؤية زياتر لةم شويَنانةدا نيشتةجيَبوون, ئةو شويَنانةش لةطةلَ تيَثةرِبوونى رؤذطار بوون بة طةرِةكى طةورةى شارةكة, بؤ نموونة:
1-طةرِةكى ثيرمحةممةد 2- طةرِةكى كاني شيَخ 3-طةرِةكى ثاشا
3- طةرِةكي كاني عاشقان 4-طةرِةكى كاني قولَكة
ثاشان ئةم طةرِةكانةى تريش درووستكراون
1-طةرِةكى سةرا 2- طةرِةكى مامؤستايان
جوولةكةكانيش طةرِةكى تايبةتى خؤيان هةبووة بةناوى (طةرِةكى جوولةكان).
هةلَةبجة ثاش ئةوةى بووة بة ناوةندى قةزا, زؤربةى فةرمانطة خزمةتطوزارييةكان لة شارةكةدا دامةزريَنراون و خزمةتطوزارييةكان تيَيدا طةشةيانكردوة, ئةوةش كاريطةرييةكى طةورةى بووة لةسةر خيَراتركردنى رةوتى بةشارستانيبوونى, هةربؤنموونة سالَى (1925ز) قوتابخانةى تيَدا كراوةتةوة و سالى (1936ز) موةليدةى كارةباى بؤدانراوة.
(هةلَةبجة) بايةخيَكى طةورةى هةبووة لة رووي بازرطانييةوة, كاروانسةرا و ريَى هاتوضؤى ئةو كاروانييانة بووة كة بة ولاَخ هاتوضؤيانكردووة و لة شارةكانى (سليَمانى, هةوليَر, موصلَ, خانةقين, بةغداد)ةوة بةرةو شارةكانى (مةريوان, ثاوة, كرماشان, سنة, زنجان) رؤيشتوون, ئةمةش بايةخيَكى طةورةى هةبووة بؤ هةلَةبجةييةكان, هةم لة رووى ئابوورييةوة, هةم لة رووى تيَكةلآويكردن و زياتر ناسينى خةلَكةوة.
سالَى(1946ز) ذمارةى خانوةكانى (هةلَةبجة) بريتيبوون لة(470) خانوو, ذمارةى دانيشتوانةكةشى لةسالَى (1947ز)دا (2300) كةس بوون, خةلَكانى شارةكة لةودةمةدا بةوة ناسراون كة هةموويان وةك يةك خيَزان ذياون و هيض مالَيَكيان شةوانة دةرطاى خؤى دانةخستووة, ضوونكة بة تةواوةتى لةسةرومالَى خؤيان دلَنيابوون.
هةلَةبجةييةكان هةردةم ميوانثةزيَر و دالَدةى هةذار و ليَقةوماوان بوون, ضةند جاريَك لة هةلَةبجةدا ميوانخانة و ئؤتيَل كراونةتةوة بةلاَم سةركةوتوو نةبوون ضونكة خةلَكةكة هةميشة لةناو مزطةوت و لةبازارِةكاندا ضاوةضاوى ئةوةيان بووة بزانن كىَ خةلَكى شارةكة نية بيبةنةوة مالَ و خزمةتيبكةن, زيادةرِؤيى نيية ئةطةر بلَيَين ضةند جاريَك خاوةن ئؤتيَل و ميوانخانةكان سكالاَيان لة دةستى ذمارةيةك لة ثياوضاكان و نانبدةكانى (هةلَةبجة) كردووة بةوةى طوايا ئةوان ماوة نادةن خةلَكى روويان ليَبكةن.
ضةندين كةسيَتى دةسةلاَتدارى ناو(جاف) ذيانيان لة (هةلَةبجة) طوزةراندووة لةوانة:
1-عوسمانثاشاى جاف: يةكيَك بووة لةثاشا ناودارةكانى (جاف), خاوةنى زةوى و زار و مولَك ومالَيَكى زؤر بووة, لةناو هةلَةبجةدا كؤشك و بالاَخانة و قةيسةرى و طةرماوى كردؤتةوة, زؤر حةزى بةئاوةدانى كردووة سالَى (1889ز) دانراوة بة يةكةم قائمقامى (هةلَةبجة).
2-حةسةنى عةلي بةط.
3-داودبةط: بةفةرمانى (ئةدمؤندز)ى ئةفسةرى سياسى بةريتانيا دانراوة بة سةرؤكى شارةوانى هةلَةبجة.
4-حامد بةط: ماوةيةك قايمقامى هةلَةبجة بووة.
5-(عاديلة خانم)ى هاوسةرى (عوسمان ثاشا)ش, يةكيَكبووة لةو خانمانةى جيَطةيةكى ديارى لة رووداوةكانى سةردةمى ذيانى خؤى لةم شارةدا هةية و لةبنةمالَةى (صاحبقرانى سنة) بووة, ماوةيةك حوكمى هةلَةبجةى بةشيَوةيةكى راستةوخؤ كردووة.
ذمارةيةكى زؤر كةسيَتى لة (ئاييناسان, رؤشنبيران, سياسةتمةداران, ثياوماقولاَن و كةسيَتى ديار و ناسراو) لة هةلَةبجةدا هةلَكةوتوون كة رؤلَيكى ديار و كاريطةريان لة ميَذووى شارةكة و سةرجةم رووداوة سياسى و كؤمةلاَيةتييةكاندا لةسةردةمى ذيانى خؤياندا طيَرِاوة, لةوانة:
(مةلاحةسةنى قازى, شيَخ مستةفاى موفتى[2], حيلمى عةلى شةريف, ئةحمةد بةطى سةوسةن, ئةفراسياوى ئةحمةدبةط, ئةنوةر بةطى جةميل بةط, شيَخ سةعيدى موفتى, شيَخ حةمةمينى شيَخ عةبدولاَ, لةتيف قادر, نوورى حةمةى نانةوا, مةلاغةفوور, حةمةى فةرةجى قالة سوور…هتد).
(هةلَةبجة) شارى شاعيرانة, ذمارةيةك شاعيرى طةورةى تيَدا هةلَكةوتووة, وةك (تايةر بةطى جاف[3]), (ئةحمةد موختارجاف[4]), عةبدولاَبةطى طؤران, صالَح هةذار, ع. ع. شةونم, خؤرشيدة بابان) كة شيعرةكانيان شويَنيَكى دياريان لة ناو طةنجينةى ويَذةوانى كورديماندا هةية.
ذيانى هةلَةبجة خؤى لة خؤيدا هونةرة, سةرةرِاى هونةرة خؤرسك وميللييةكان كة سةراثاى ضمكةكانى ذيانيانى طرتؤتةوة, خةلَكى ئةم شارة جيَطة دةستيَكى دياريشيان لةهونةرة جوانةكاندا هةية, بزووتنةوةى شانؤيى هةرضةندة لةسةر ئاستى كوردستان بةطشتى بزووتنةوةيةكى نويَية, خةلَكى ئةم شارة شويَنيَكى ديارو بةرضاويان لةم بوارةدا هةية, سالَى(1939ز) بؤيةكةمجار نمايشى شانؤيى ثيَشكةشكراوة, ئةكتةرةكانى بريتيبوون لة:
1-ئةحمةد جووتيار 2-سالَحى مةلا ئةحمةد 3-عةبة عيفريت, مامؤستايةكى فةلةستيني دةرهينةرى بووة, ئةم نمايشة لةهؤلَى ثؤليسى سوارة ثيَشكةشكراوة.
سالَى (1956ز) شانؤيى (بازرطانى ظينيسيا, مةم وزين) لةدةرهيَنانى (مامؤستا ع. ع. شةونم) ثيَشكةشكراون, سالَى (1958ز) سىَ تيثى شانؤي درووستكراون بةم ناوانة:
1-تيثى شانؤى شنروىَ 2-تيثى شانؤى طةنجان 3-تيثى شانؤى لاوانى ديموكراتى كوردستان.
ثاشان بزووتنةوةى هونةرى بةتةوذميَكى نويَترةوة بةردةوامبووة و هةر سىَ بوارى (شانؤ, طؤرانى ومؤزيك, شيَوةكار)ى طرتؤتةوة, (تيثى مؤزيكى شنروىَ) و (تيثى شانؤى هةلَةبجة) دوو هيَماى ديار و دوو خالَى طةشن لةم بوارةدا, ذمارةيةكى زؤر لةهةلَةبجةييةكان بةهيوايةكى طةش و سؤزيَكى شاعيرانةوة, بةوثةرِى دلَسؤزييةوة لةهونةرة جوانةكاندا كارييانكردووة و شويَن دةستيان ديارة, هةر بؤنموونة نةوةك سةرذميَر ناوى ضةند كةسيَكيان دةهيَنين:
1-بوارى شانؤ: جةمالى مةلا قادر, حةمةسةعيدى مةلا ئةحمةد, تةهاى حاجى شيَخ حةمــــةمين, شيَخ عــــةلى, مستةفا ئةحــــمةد شةريف, فايقى مام براخاس, عازى مةلا عةلى, نةذادى شيَخ عارف, حةمةى غةفوور شةريف, خواليَخؤشبوو جةلالى رةشة عةزيــــز, سةرهةنط حةمـــةى ئيسماعيـــل, حةكيمـــى مةلا ســـــالَح,
سةلاح محةممةد رةشيد ناسراو بة سةلاحةرةش, جةلال عوسمان.
2-بوارى طؤرانى و مؤزيك: محةممةد ئيبراهيم عةبدول ناسراو بة حةمةقوتوو, مامؤستا ئازادسالَح, فوئادى حةمةى مةحمودة فةنى, ئوميَدى نوورى حةمةى نانةوا, مستةفاى كةمال خةفاف, شازادى شيَخ كةريم, بورهان عةبدولرِةحمان, مامة عةزة, هؤشيار حةمةفةرةج, مامؤستا نةجم محةممةد.
3-بوارى شيَوةكارى: مامؤستاحةمة فةرةج حةمةمراد, مامؤستاناسرى حاجى تؤفيق, ناميق حةمة.
ضةند جيَطةيةكى دةوروبةرى (هةلَةبجة) وةك (باخ, كانياو, كاريَز) لةناو خةلَكةكةدا ناوبانطيان هةبووة, بؤ كاتبةسةربردن رؤيشتوونةتة ئةو شويَنانة, ئيَستا هةموويان بوون بةبةشيَك لة شارةكة لةو شويَنانة (كانييةكويَرة, كاني شيَخ, كاريَزى حاجى ناجى, مؤردانة, تووةوشك), لة نيوةى دووةمى حةفتاكانى سةدةى بيستةميشةوة لةئةنجامى راطواستنى طوندةكانى سةرسنوور و نيشتةجيَكردنيان لة كؤمةلَطة زؤرةمليَكاندا, هةردوو كؤمةلَطةى (عةنةب, زةمةقى) درووستكران و ئيَستا بوون بة طةرِةكى طةورةى شارةكة.
خةلَكى (هةلَةبجة) رةسةنايةتى لة رووى ئةتنؤطرافى و فؤلكلؤرييةوة لةناوياندا بةرجةستة بووة, زووتر زؤربةى (ثؤشاك و ثاثؤشيان) بةرهةمى ثيشةسازيية دةستييةكانى ناوضةكة بووة, وةك (رانكوضؤغة, كولَةبالَ, فةقيانة, جاو, هةلاَوة, كلاَشى هةورامى, ثيَلاَوى ضةرم) ذمارةيةكيشيان (كةواو سةلَتة)يان ثؤشيوة, تائيَستاش هةنديَك لةم كالاَيانةى ناومانهيَنان لة ناوياندا هةر بايةخى خؤيان هةية بةتايبةت (رانكوضؤغة, كلاَشى هةورامى), لة رووى ثيَداويستييةكانى ناوماليشةوة, وةك ( مةوج, جاجم, بةرمالَ, دةفر, قاث, كةوضك) و ضةندين ثيَداويستى تريش هةر بةرهةمى ناوضةكةوى خؤيان بةكارهيَناوة.
هةلَةبجةييةكان بةوة ناسراون كة هةردةم كةيفخؤشبوون و زؤر حةزيان لةسازدانى ئاهةنط وشايى و سةيران بووة, زةماوندةكانيان بةهةلَثةركىَ و رةذبةلَةك و طؤرانيضرِين و شمشالَذةنين سازكراون, طؤرانيبيَذة ميللييةكانيان وةك (ئةحمةدى موشكيفرؤش, مينةى لولكذةن, خولةى شيَرالى) تا ئيَستاش لة يادةوةرى خةلَكى شارةكةدان.
بةهاران خةلَكى (هةلَةبجة) روويانكردؤتة سةيرانطةكانى دةورووبةرى (هةلَةبجة) وةك: (طولاَن, باوةكؤضةك, ضاوط, عةبابةيلىَ, ثردى زةلَم), هاوينانيش بؤ سةيرانطةكانى (ئةحمةد ئاوا, وةزةنيَى بةلَخة, ميَشلة, بيارة, تةويَلَة) رؤيشتوون, لة سةيرانطةكاندا ئاهةنط و سةيرانيان سازداوة.
ئةو خةلَكانةى كة ئيَستا لة هةلَةبجة نيشتةجيَن بةشيَوةيةكى طشتى بريتين لة:
1-ئيَلى طةورةى جاف, بة هةموو تيرةكانى جافى مورادى و ضةند تيرةيةكى جافى جوانرِؤ.
2-بنةمالَةى شيَخةكان.
3-بنةمالَةى سيانزةمالَة.
4-كاكةييةكان.
5-هةورامى.
6-بنةمالَةى بابانةكان.
سةرضاوةى بذيَوى و طوزةرانيشيان بة شيَوةيةكى طشتى بريتين لةكشتوكالَ بةتايبةت (توتن) كة بايةخيَكى ئابوورى طةورةى هةية و بووة بة بةشيَك لة كولتوورى شارةكة, هةر ئةوةش وايكردووة كاتى خؤى كارطةى ثوختةكردنى تووتن لة هةلَةبجةدا بكريَتةوة, بيَجطة لة كشتوكالأ تيَكةلآوبوون لةطةلأ كاروبارى دةولَةتى و دوكاندارى و ئالأويَردكردنى سةرسنوورةكان سةرضاوةى ترى دابينكردنى بذيَوى خةلَكى شارةكةن.
ذمارةيةك لة هةورامييةكان و كاكةييةكان سةرقالَى ثيشةى دةستى و باخدارى و بنيَشتكردنن وةك سةرضاوةى داهات بؤ بذيَوى خيَزان.
شويَنى هةلَةبجة لة لاثةرِة ثرشنطدارةكانى ميَذووى ميللةتةكةمانداية, جيَطاى شانازيية بؤ خةلَكى ئةم شارة لةكاتيَكدا كة حكومةتى بةريتانيا ثيَيوتراوة ئةو ئيمبراتؤريايةى خؤرى لىَ ئاوانابآ و لة طةرمةى دةسةلآتيدا لة عيَراق, (ئةدمؤندز)ى طةورة ئةفسةرى سياسى بةريتانى سالَى (1925ز) بة سآ فرِؤكةوة ئينجا توانيويةتى بضيَتة ناو شارى هةلَةبجةوة, ئةوةش لةترسى هةلَمةتى شؤرِشطيَرِانةى ثيَشمةرطةكانى ئةو سةردةمة, لةكاتيَكدا ناوبراو زؤربةى شويَنةكانى (عيَراق و ئيَران)ى بة سوارى ئةسث و بةرزة ولآخ تةيكردووة.
هةلَةبجة هةردةم بيَشكةى شؤرِش و لانكى كوردايةتى بووة, ذمارةيةك لة خةلَكى (هةلَةبجة) هاوكارى (شيَخ مةحمودى نةمر)يان كردووة لة شؤرِشةكانيدا لةوانة (حةمةنوورى حاجى ئةمين, عةلى ئةحمةدى سلَيَمان, عةلى مةحمودى حةمةضاوةش ناسراو بة ئيَرانثةنا).
سالَى (1952ز) هةلَةبجةييةكان دذى ستةمى كاربةدةستانى رذيَمى مةليكى عيَراق راثةرِيون, لةوراثةرينةدا جواميَريَكى هةلَةبجةيى بةناوى (ئةحمةدى حاجى رةحيم) سةرثةرشتيكردوون.
لةهةلآيسانى شؤرِشى ئةيلولدا هةر لة سةرةتاوة بة تفةنطى (داداش, برِنةو, تةيارةشكيَن, حسكة)وة بةريان بة شالآوى سوثاى داطيركاران طرتووة لة (دةربةنديخان) و(دةربةنديبازيان), ذمارةيةكى زؤريشيان بة دريَذايى سالَةكانى شؤرِش (كادر, ليَثرسراو لةئاستى جياجيادا) وثيَشمةرطة بوون.
رذيَمى رةفتار فاشى بةغداد رؤذى (26/4/سالَى1974) بةفرِؤكة بؤمببارانى ئةم شارة سةربةرزةى كوردستانى كردووة, لة ئةنجامى ئةو بؤمببارانةدا زياتر لة (100) كةس لة خةلَكى قارةمانى شارةكة شةهيد وبرينداربوون و ضةندين خانووش ويَرانبوون, بؤية سةدان خيَزانى خةلَكى شارةكة بؤهةنديَك لةطوندةكانى ناوضةكانى (نةورؤلَى و هةورامان) رؤيشتوون و زؤربةى هةرةزؤريشيان ئاوارةى ئةوديوسنوور بوون و لة ئؤردؤكانى ئيَراندا ذياون.
لة (شؤرِشى نويَ)ى طةلةكةماندا خةلَكى (هةلَةبجة) و دةوروبةرى ثيَشةنطى مةفرةزة سةرةتاييةكان بوون لةناوضةكةدا ضةندين ليَثرسراوى سياسى و رٍيَكخراوةيى و عةسكةرى و ئيدارى شؤرِش خةلَكى (هةلَةبجة) بوون, كة رؤِلَيكى ديار و كاريطةريان لةذيانةوةى بةرطرى و ثيَكةوةطريَدانى خةباتى شاخ و شاردا طيَرِاوة, هةر ئةوةش وايكردبوو دةسةلاَتدارانى رذيَم هةميشة بةضاوى رق و طومانةوة سةيرى خةلَكى شارةكةيان دةكرد و وةك دوذمنى باوككوشتةى خؤيان لةقةلَةمياندةدان, بؤية بةدرندانةترين شيَوة راثةرِينةكانى خةلَكى شارةكةيان سةركوتدةكرد, هةر وةك ضؤن لةئةنجامى راثةرِينةكةى (13/5 سالَى 1987ز) زياد لةو هةمووخويَنةى لة جةستةى خةلَكى راثةرِيويان ضؤرِاند بةشةهيدكردنى (50) كةس و زيندة بةضالَكردنى (72) كةس لة خةلَكى قارةمان و راثةرِيوى شارةكة, طةرِةكى (كانى ئاشقان)يشيان بة سووتماككرد.
لة (شؤرِشى نويَ)دا ذمارةيةكى زؤر لة (كادر و ثيَشمةرطة و خةلَكانى سةربة رِيَكخستن)ى هةموو لايةنة سياسيية تيَكؤشةرةكان لة خةلَكى دانيشتوو و جةماوةرى (هةلَةبجةى شةهيد) بوون, ئةوة دةهيَنينةوة ياد كة (فاتيح)ى يةكةم شةهيدي شؤرِشى نويَ, ثةروةردةى ئاووهةواى (هةلَةبجة) وئةويندارى جيَذوانةكانى بوو.
دواجار دةلَيَين لة (16/3 سالَى 1988ز) رذيَمى درِندةى رةفتار فاشى عةفلةقى طةورةترين تاوانى بةرامبةر خةلَكى قارةمان و شؤرِشطيَرى (هةلَةبجة) ئةنجامداوة ئةوةش بةبومببارانكردنى شارةكة ودةورووبةرى بةجؤرةها ضةكى قةدةغةكراوى نيَودةولَةتى وةك (خةردةل, طازى سيانيد, طازى ئةعصاب) و جؤرةها بؤمبى قورس, بةوةش طةورةترين تراذيدياى تؤقيَنةر و مةرطةساتى بةكؤمةلَيان بةسةر شارةكةدا هيَناوة, بةثيَى هةنديَك سةرذميَرى (34) فرؤكة لةو مةرطةساتةدا بةشدارييانكردووة كة ذمارةيةكيان تايبةت بوون بة بؤمبارانى كيمياوى, لةئةنجامدا (5000)كةس لةخةلَكى بيَتاوانى (هةلَةبجة) شةهيدكروان و ذمارةيةكى زؤرتريش برينداربوون, ئةوانةشيان ماونةتةوة بةدةستى بةتالَةوة مالَ و حالَ وبةرى ضةندين سالَةى رةنج و ماندووبوونيان بةجيَهيَشتووة ريَطةى ئاوارةبوونيان طرتؤتةبةر.
ئةولوتكةى سةربلَندييةش كة (هةلَةبجة) لةسةرى وةستاوة و كردوويةتى بة هيَماى بةرةنطار بوونةوة و ناسنامةى طةليَكى ستةمليَكراو, ئةو تراذيديا تؤقيَنةر و مةرطةساتة طةورةية كةهةردةم مايةى شكؤمةندى طةلةكةمان وشةرمةزارى و روورِةشى بكوذانييةتى.
(هةلَةبجة) رؤذ لة دواى رؤذ بةرطى ثايزى مةرطةسات دةدرِىَ وخؤى بؤ زةماوةندى بةهار تةياردةكات.